• Projekt Własny Archidiecezji Katowickiej

Biblijna nauka o Duchu Świętym - Ks. prof. Waldemar Chrostowski

Duch Święty pozostaje dla nas Bogiem w znacznej mierze nieznanym.

W zbiorze medytacji Josepha Ratzingera/Benedykta XVI o Trójcy Świętej znalazło się znamienne stwierdzenie: „Wierzymy w Boga Ojca, Syna i Ducha Świętego - w Boga Trójjedynego. O ile jednak o Ojcu i Synu umiemy powiedzieć stosunkowo wiele, Duch Święty pozostaje dla nas Bogiem w znacznej mierze nieznanym. W dziejach Kościoła istniał wprawdzie zawsze nurt interesujący się Duchem Świętym, ale ruchy, które z niego wyrastały, często kroć przyczyniały się do tego, że mówienie o Duchu Świętym w Kościele stawało się jeszcze cichsze"1.
Poczynając od błędów manicheizmu aż po współczesność najczęstsze uproszczenie w nauce o Duchu Świętym, czyli pneumatologii, stanowi nad mierne łączenie jej z antropologią. Znajduje to wyraz w podkreślaniu tego, co Duch Święty czyni dla człowieka, na ogół bez zgłębiania, kim jest trzecia Osoba Trójcy Świętej. Tymczasem pneumatologia jest integralnie związana przede wszystkim z chrystologią, gdyż „Ducha dostrzega się nie w odejściu od Syna, lecz w wejściu w Niego"2. Konieczne jest zatem uwzględnianie charakterystycznego rozwoju myśli biblijnej, właściwego dla całej historii zbawienia, stopniowo objawiającej Boga oraz bogactwo Jego wewnętrznego życia. Zarówno w Starym, jak i - daleko bardziej - w Nowym Testamencie zawiera ją się bezcenne intuicje i zasadnicze elementy wiary, stanowiące podwaliny chrześcijańskiej nauki o Duchu Świętym3. Nie może być inaczej, skoro cała Biblia powstała, jest przekazywana i objaśniana pod natchnieniem Ducha Świętego. Niniejsza prezentacja, poprzestając na wybranych przykładach, ilustruje postęp teologiczny, jaki dokonał się w coraz pełniejszej recepcji ob jawienia się trzeciej Osoby Trójcy Świętej, a którego odzwierciedlenie rozpoznajemy w księgach świętych Izraela i Kościoła.

Stary Testament
Starotestamentowa intuicja prawdy o Duchu Świętym pojawia się w wyrażeniach, w których występuje rzeczownik rūach. W Biblii Hebrajskiej występuje on 378 razy i ma wiele znaczeń, wśród nich takie, które naprowadzają na myśl o bogactwie wewnętrznego życia Boga. Podstawowe znaczenia rūach to „wietrzyk/wiatr", „tchnienie" oraz „oddech" i „powietrze"4. Każde z nich, w większym lub mniejszym stopniu, zawiera element dynamiczny. Po twierdza to Septuaginta, to jest Biblia judaizmu hellenistycznego i Kościoła apostolskiego, grecki przekład dokonany kilka wieków przed Chrystusem. Tłumacząc hebrajski rzeczownik na język grecki, 277 razy przekłada go jako pneūma, „duch", 52 razy jako ánemos, „wiatr", 6 razy jako thymós, „dech", „oddech", 4 razy jako pnoē, „wianie" i „dęcie", 2 razy jako psychē, „życie", „dusza" i raz jako nous, „umysł", „rozum"5.
Pierwsza wzmianka, która sugeruje myśl o Duchu Świętym, pojawia się na samym początku Starego Testamentu w opowiadaniu o stworzeniu świata i człowieka: „Ziemia zaś była bezładem i pustkowiem: ciemność była nad powierzchnią bezmiaru wód, a Duch Boży [rūach Elohim] unosił się nad wodami" (Rdz 1,2).
Biblijny obraz nawiązuje do wiatru, który może być łagodnym albo gwałtownym ruchem powietrza. Aczkolwiek wiatr czy wichura, tak samo jak inne potężne siły natury, budziły grozę i lęk, w Starym Testamencie nie ma żadnych śladów, by Izraelici oddawali tym zjawiskom cześć boską. Jednak nie o żywioł przyrody chodzi, lecz o symbol stwórczej mocy Boga. Po tej linii idzie Septuaginta6, wybierając grecki rzeczownik pneūma, „duch". Starożytni żydowscy czytelnicy i egzegeci ksiąg świętych potwierdzali, że tekst z drugiego wersetu Księgi Rodzaju mówi nie tylko o pierwotnej kondycji świata, lecz również o Bogu.
W narracji Księgi Wyjścia o szczęśliwym przejściu hebrajskich niewolników przez Morze Czerwone po ich wyzwoleniu z Egiptu czytamy: „Mojżesz wyciągnął rękę nad morze, a Pan cofnął wody gwałtownym wiatrem wschodnim [berūach qādim], który wiał przez całą noc, i uczynił morze suchą ziemią" (Wj 14,21).
Ocalający wiatr pochodzi od Boga i jest przejawem Jego skutecznej mocy. Bóg sprawuje władzę nad siłami natury, dając przez nie poznać swoją obecność i działanie w świecie, który stworzył. Reminiscencje koncepcji Jego Ducha jako osobowej Mądrości, która wszystko stwarza i wypełnia, istnieją w napisanej w języku greckim Księdze Mądrości, datowanej na II wiek przed Chrystusem: „Albowiem Duch Pański [pneuma Kyriou] wypełnił zamieszkaną ziemię, Ten, który ogarnia wszystko, ma znajomość mowy" (Mdr 1,7).
Hebrajski rzeczownik, który wyraża starotestamentową intuicję prawdy o Duchu Świętym, występuje w Księdze Rodzaju także w wyrażeniu rūach chajjim, „tchnienie życia". W opowiadaniu o potopie czytamy: „Wszystkie istoty, w których nozdrzach było ożywiające tchnienie życia [rūach chajjim], wszystkie, które żyły na lądzie, zginęły" (Rdz 7,22).
„Tchnienie życia" to nie tylko „oddech" jako znak życia, lecz pochodząca od Boga moc, która ożywia człowieka i wszystkie istoty żywe. Stanowi ona źródło wszelkich władz psychicznych i umysłowych oraz podkreśla absolutną zależność od Stwórcy. Udzielając daru życia, a także odbierając go, Bóg daje poznać, kim naprawdę jest. Pierwsza pieśń o Słudze Pańskim z drugiej części Księgi Izajasza tak zapowiada słowa Boga:
„Tak mówi Pan Bóg,
który stworzył i rozpiął niebo,
rozpostarł ziemię wraz z jej plonami,
dał ludziom na niej oddech ożywczy
i tchnienie [rūach] tym, co po niej chodzą" (Iz 42,5).
Duch, który ożywia śmiertelne ciało, stanowi absolutnie niezwykły dar Boga, o którym mowa w zapowiedzi oczyszczenia Izraela dotkniętego piętnem niewierności i zła oraz jego powrotu do ziemi ojców: „I dam wam serce nowe i ducha nowego [rūach chadaša] tchnę do waszego wnętrza, za biorę wam serca kamienne, a dam wam serce z ciała. Ducha mojego [rūchi] chcę tchnąć w was i sprawić, byście żyli według mych nakazów i przestrzegali przykazań, i według nich postępowali" (Ez 36,26-27).
„Duch" Boga sprawia radykalnie nowe życie ludu Bożego wybrania. Wprawdzie nie jest osobową siłą Bożą, bo na ten etap objawienia było jeszcze za wcześnie, ale daje życie znacznie głębsze i pełniejsze niż to, które mieści się w wymiarach doczesności. Ten aspekt został jeszcze wyraźniej, a zarazem bardziej tajemniczo, ukazany w wizji ożywienia wyschniętych kości Izraelitów, którzy pomarli na wygnaniu, daleko od ojczyzny. Ezechiel, posłuszny poleceniu Boga, wyznaje: „Wtedy prorokowałem, tak jak mi nakazał, i duch [rūach] wstąpił w nich, a ożyli i stanęli na nogach - tłum bardzo, bardzo wielki" (Ez 37,10).
„Duch" Boży ożywi umarłych i poprowadzi ich do ojczyzny (Ez 37,14), by w ten sposób poznali, a więc również uznali Boga i Jego moc. Działanie Ducha sprawi głębszą znajomość Boga, który jest Dawcą życia. Absolutna nowość tego działania potwierdza więzi przymierza z Izraelem i świadczy, że Bóg jest wierny swoim obietnicom.
W narracji Księgi Sędziów o narodzinach Samsona pojawia się określenie rūach YHWH, „Duch Pana": „Urodziła więc owa kobieta syna i nazwała go imieniem Samson. Chłopiec rósł, a Pan mu błogosławił. Duch Pana [rūach YHWH] zaś począł na niego oddziaływać w Obozie Dana między Sorea a Esztaol"(Sdz 13,24-25).
O ile poprzednie wyrażenia mówią o Bogu w nawiązaniu do sił natury oraz daru życia, który może On przywrócić umarłym, o tyle Księga Sędziów ukazuje prawdę, że Bóg jest obecny i działa w świecie. Samson, umiejscowiony w konkretnym kontekście historycznym i geograficznym, otrzymał Ducha Pana, którego oddziaływanie będzie wyraźnie widoczne w jego losach. Duch Pana jest mocą życiodajną, skutecznie wpływając na ludzi i wydarzenia. Psalmista, postrzegając własne życie jako wspomagane i kierowane przez Boga, woła: „Nie odrzucaj mnie od swego oblicza i nie odbieraj mi świętego ducha swego [rūach qōdšekā]" (Ps 51[50]13).
Duch, o którego prosi, to - jak objaśnia w przypisie do tego wersetu Biblia Tysiąclecia - „pochodzące od Boga źródło wszelkiego życia religijne go i moralnego w człowieku". Duch jest święty, ponieważ jest z Boga i należy do sfery istnienia Boga. W świecie pogańskim biblijny Izrael był świadkiem Boga Jedynego, który stopniowo objawiał siebie. Na tym etapie historii zbawienia każda sugestia dotycząca bogactwa wewnętrznego życia Boga byłaby opacznie zrozumiana. Termin „święty", qādōš, dobitnie wskazuje na Boskie pochodzenie Ducha. To wyrażenie z modlitwy psalmisty występuje dwukrotnie w psalmie pochwalnym w trzeciej części Księgi Izajasza: „Lecz oni się zbuntowali i zasmucili Jego Świętego Ducha [rūach qodšō]. Zmienił się więc dla nich w nieprzyjaciela; On zaczął z nimi walczyć. Wtedy lud Jego wspomni o przeszłości, o dniach Mojżesza. Gdzież Ten, który z wody wydobył pasterza swej trzody? Gdzież Ten, który tchnął w Jego wnętrze swego Świętego Ducha? [rūach qodšō]" (Iz 63,10-11)7.
W nawiązaniu do niewierności, których dopuszczali się Izraelici, prorok podkreśla niewdzięczność, która doszła do głosu w pogardzie wobec darów Ducha Bożego. W opowiadaniu o wyjściu była mowa o darze rozumienia (Wj 28,3) i mądrości (Pwt 34,9), a także o przekazaniu przez Mojżesza „daru ducha" siedemdziesięciu starszym, którzy wpadli w uniesienie prorockie (Lb 11,25), oraz Jozuemu, który został jego następcą (Pwt 34,9). Także w innych miejscach Stary Testament wskazuje na mądrościowe dary Ducha (Jr 10,12; Hi 12,13; Mdr 7,7), a także wzniosłą refleksję o Mądrości, która ma wiele wspólnego z Duchem (np. Mdr 1,6; 7,22-23). Obdarowani Jego darami nie przestali być sobą, lecz stawali się lepszymi narzędziami pełnienia woli Bożej. Znajdowało to wyraz w ich aktywności, co świadczy, że Bóg i Jego moc są obecne nie tylko w tym, co nadzwyczajne, lecz także w codzienności.
W Credo, fundamentalnym wyznaniu wiary Kościoła, wyznajemy Ducha Świętego, „który mówił przez proroków". Starotestamentowi prorocy mieli świadomość wyjątkowości swego powołania i szczególnych obowiązków, które na nich nakładało. Swą nową tożsamość i posłannictwo łączyli z Duchem Pana, wskazując na Jego stałą obecność w dziejach Izraela. Specyfika zjawiska profetyzmu wynika z jego wyjątkowej genezy i szczególnej natury, co nadaje sens i kierunek życiu i misji proroka. Micheasz mówił o sobie: „Ja zaś naprawdę pełen jestem mocy Ducha Pańskiego [rūach YHWH], sprawiedliwości i męstwa, aby ogłaszać Jakubowi jego występki, Izraelowi - grzech jego" (Mi 3,8).
Duch Pański daje odwagę, która jest w stanie przeciwstawić się złu, przezwyciężając wszelkie obawy oraz zasadzki i wrogość złych ludzi. Jego dary, które prorok przyjął, to sprawiedliwość i męstwo. Pomagają one pełnić misję prorocką, polegającą na rzetelnej religijnej ocenie przeszłości i teraźniejszości po to, by w świetle Bożych przykazań kształtować przyszłość. Istniała wyraźna nadzieja - wyrażona już w pierwszej, najstarszej, części Księgi Izajasza - na wylanie dar ów Ducha rozumianych w sensie mesjańskim. Zapowiadając wyrośnięcie „różdżki z pnia Jessego", prorok podkreślił:
„I spocznie na niej Duch Pański [rūach YHWH],
duch [rūach] mądrości i rozumu,
duch [rūach] rady i męstwa,
duch [rūach] wiedzy i bojaźni Pańskiej" (Iz 11,2).
Duch, obficie wylewany na proroków, zstąpi na Mesjasza, króla z rodu Dawidowego, który zostanie obdarzony pełnią obiecanych darów, uporządkowanych w trzy pary: mądrość i rozum, rada i męstwo oraz wiedza i bojaźń Pańska8. Stanowią one odmienne rodzaje działania tego samego Ducha Pańskiego. Z kolei prorok Joel zapowiada, że dary udzielane poszczególnym osobom - prorokom, mędrcom i innym bohaterom wiary Izraela - w eschatologicznej przyszłości obejmą cały lud Bożego wybrania, a nawet „wszelkie ciało", czyli wszystkie ludy i narody:
„I wyleję potem Ducha mego [rūchi] na wszelkie ciało,
synowie wasi i córki wasze prorokować będą,
starcy wasi będą mieć sny,
a młodzieńcy wasi będą mieć widzenia.
Nawet na sługi i służebnice
wyleję Ducha mego [rūchi] w owych dniach" (Jl 3,1-2).
Słowa Joela doczekały się wypełnienia w dniu Pięćdziesiątnicy, pierwszej po zmartwychwstaniu Jezusa Chrystusa, gdy Duch Święty zstąpił na apostołów i uczniów zgromadzonych w jerozolimskim Wieczerniku (Dz 2,1-41). Rozpoczęła się droga Kościoła, a na niej coraz pełniejsze rozeznawanie prawdy o trzeciej Osobie Trójcy Świętej.
Wszystkie starotestamentowe ujęcia mają jedno wspólne: rozumieją „ducha/Ducha" i „Ducha Pana" nie jako osobę, lecz jako moc, podkreślając jej swoiście fizyczną realność. Pojęcie rūach coraz bardziej się uduchowiało, a ów wielowiekowy proces jego spirytualizacji był ukierunkowany ku wyznaniu osobowości Ducha. Syntetyczna konkluzja rozważań dotyczących starotestamentowych intuicji pneumatologii chrześcijańskiej, którą poczynił wybitny polski biblista ks. prof. Józef Homerski, brzmi: „Stary Testament stworzył podstawy i niejako przygotował ludzi na przyjęcie nowotestamentalnej prawdy objawionej o Duchu Świętym - Paraklecie"9.

--------------------------------------------------------

1. J. Ratzinger/Benedykt XVI, Bóg Jezusa Chrystusa. Medytacje o Bogu Trójjedynym, Kraków 2006, s. 107.
2. Tamże, s. 111.
3. Najobszerniejszy wykaz publikacji, wyszczególniający 461 pozycji na temat różnych aspektów biblijnej teologii Ducha Świętego, które ukazały się w języku polskim, stanowi: M. Mikołajczyk, Polska bibliografia biblijnej teologii Ducha Świętego za lata 1950-2005, „Collectanea Theologica" R. 87: 2017 nr 1, s. 115-171. Najnowsze artykuły naukowe na ten te mat zob. w: G.M. Baran, J. Królikowski, P. Łabuda (red.), Duch Święty, „Scripturae Lumen" 8, Tarnów 2016, s. 63-177. Szczególne znaczenie dla pneumatologii biblijnej ma encyklika Ojca Świętego Jana Pawła II Dominum et vivificantem. O Duchu Świętym w życiu Kościoła i świata, ogłoszona 18 maja 1986 r., oraz cykl katechez wygłoszonych od 1989 do 1991 r. podczas środowych audiencji generalnych: Jan Paweł II, Wierzę w Ducha Świętego Pana i Ożywiciela, Watykan 1992.
4. Ruach, w: L. Koehler, W. Baumgartner, J.J. Stamm, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, t. II, Prymasowska Seria Biblijna, Warszawa 2008, s. 246-250.
5. Statystyka za: tamże, s. 247.
6. Przekładu Tory, pierwszego zbioru Biblii Hebrajskiej na język grecki dokonano w pierwszej połowie III w. przed Chrystusem.
7. Nie wiadomo, dlaczego w polskim przekładzie Ps 51[50]13 Biblia Tysiąclecia stosuje małe litery („i nie odbieraj mi świętego ducha swego"), natomiast wielkie litery w przekładzie Iz 63,10-11 („zasmucili Jego Świętego Ducha" oraz „Gdzież Ten, który tchnął w Jego wnętrze swego Świętego Ducha").
8. Wiara i teologia chrześcijańska wyznają siedem darów Ducha Świętego, idąc za Septuagintą i Wulgatą oraz ojcami Kościoła, którzy do sześciu darów wymienionych w Biblii Hebrajskiej dołączyli dar pobożności.
9. J. Homerski, Duch w pismach natchnionych Starego Testamentu, w: M. Marczewski (red.), Duch, który jednoczy. Zarys pneumatologii, Lublin 1998, s. 25.

Informacje kontaktowe

Osoba do kontaktu:

Ks. Adam Sekściński

telefon: +48 698 613 160

email: kontakt@biblicum.pl

Formularz kontaktowy

 

Media społecznościowe

Search